http://www.hortiterapia.edu.pl/konferencja/assets/hortiterapia_konferencja_2016_streszczenia.pdf
Konferencja naukowa
Hortiterapia
jako element wspomagający
leczenie tradycyjne
Katedra Roślin Ozdobnych
Wydział Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
22–23 sierpnia 2016 roku
Streszczenia referatów
HORTITERAPIA
JAKO ELEMENT WSPOMAGAJĄCY
LECZENIE TRADYCYJNE
Program konferencji naukowej
Poznań, 22-23 sierpnia 2016 roku
Kolegium Zembala, ul. Dąbrowskiego 159, Poznań
Organizator
Katedra Roślin Ozdobnych, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
Komitet organizacyjny
Agnieszka Krzymińska, Stanisława Szczepaniak, Anna Golcz, Jolanta Lisiecka, Beata
Płoszaj-Witkowska, Joanna Bastek, Gabriela Wiśniewska, Małgorzata Śmigielska
poniedziałek, 22 sierpnia 2016 roku
10.00 Otwarcie konferencji
10.20 Hortiterapia w leczeniu i rehabilitacji osób w podeszłym wieku
Monika Latkowska (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie)
10.40 Hortiterapia jako metoda wspomagająca terapię pacjentów z chorobami neurodegeneracyjnymi
Barbara Bejtman (Zakład Opiekuńczo-Leczniczy w Krakowie)
11.00 Partytura emocji – autorski program hortiterapeutyczny
Aleksandra Walkowicz (Warsztaty Terapii Zajęciowej przy Stowarzyszeniu „Bądź z Nami” w Będzinie)
11.20 Przerwa kawowa
11.40 Kwiaty w zajęciach sensorycznych dla dzieci
Joanna Bastek, Beata Płoszaj-Witkowska (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie)
11.50 Warsztaty ogrodnicze drogą do samodzielności
Aneta Jabłońska (ogrodleczy.pl)
12.00 Uprawa roślin na stołach i podwyższonych zagonach
Gabriela Wiśniewska (ogrodleczy.pl)
12.10 Terapia w ogrodzie zimowym przy Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym w Toruniu
Mariusz Warachim (ogrodleczy.pl)
12.20 Rehabilitacja dziecka o obniżonym napięciu mięśniowym w ogrodzie
Beata Płoszaj-Witkowska (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie),
Tomasz Makowski (Wojewódzki Specjalistyczny SzpitalDziecięcy im. StanisławaPopowskiegowOlsztynie)
12.40 Prezentacje – Projekty ogrodu terapeutycznego
13.00 Prezentacja – Hortiterapia w biurze, domu i ogrodzie z nasionami firmy Vilmorin Garden
Violetta Ratajczak (Vilmorin Garden)
13.20 Dyskusja
14.00 Przerwa obiadowa
15.30–18.00 Warsztaty
Hortiterapia na talerzu Anna Golcz, Jolanta Lisiecka (Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu)
Filcowane kwiaty Agnieszka Krzymińska (Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu)
Domki dla owadów Radosław Kołpowski (miłośnik roślin, Poznań)
18.30 Uroczysta kolacja
wtorek, 23 sierpnia 2016 roku
8.00 Efekty rocznego programu hortiterapeutycznego zrealizowanego na oddziale psychiatrycznym
Mirosława Cylkowska-Nowak (Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu)
8.20 Warsztat
Naturalny kalejdoskop. Warsztat sensoryczno-twórczo-kooperacyjny
Mirosława Cylkowska-Nowak (Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu)
9.30–13.30 Sesja wyjazdowa – Park Orientacji Przestrzennej w Owińskach
13.30 Obiad i zakończenie konferencji
Karta uczestnictwa dostępna na www.hortiterapia.edu.pl/konferencja
Hortiterapia w leczeniu i rehabilitacji osób w podeszłym wieku.
Monika J. Latkowska
Katedra Roślin Ozdobnych, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Osoby starsze zmagają się z różnymi problemami zdrowotnymi, w tym zaburzeniami
wzroku, słuchu, narządów ruchu, a także funkcji poznawczych. Pogarszają
one jakość ich życia i negatywnie wpływają na samopoczucie,
powodując obniżenie nastroju, a nawet depresję. Problemy zdrowotne i przewlekłe
choroby, sprawiają przy tym, że osoby w podeszłym wieku przebywają
często przez długi czas w placówkach leczniczych i opiekuńczych, gdzie dodatkowo
muszą zmagać się z poczuciem wyobcowania, osamotnienia i zagubienia.
Warto więc zadbać o stworzenie im bezpiecznej, przyjaznej przestrzeni do codziennego
życia, kontaktów społecznych, a także działań terapeutycznych, zakładając
przy domach opieki, ośrodkach rehabilitacyjnych i szpitalach odpowiednio
urządzone, dostosowane do potrzeb, oczekiwań i możliwości użytkowników
ogrody.
Prace związane z uprawą roślin i pielęgnacją ogrodu wpływają korzystnie
na stan fizyczny i psychiczny wykonujących je osób, a także na ich zdolności poznawcze
i relacje społeczne. Zajęcia ogrodnicze poprawiają funkcjonowanie
układu krążenia, zwiększają siłę mięśni i gęstość kości, poprawiają koordynację
ruchową i równowagę, stymulują zmysły, obniżają poziom stresu, lęku i agresji.
Są więc doskonałym narzędziem terapeutycznym i rehabilitacyjnym, które może
być wykorzystywane w pracy z seniorami, zmagającymi się z różnorodnymi problemami
zdrowotnymi i emocjonalnymi. Z uwagi na ich zróżnicowany stopień
trudności i intensywność, prace ogrodnicze mogą być wykonywane także przez
osoby w podeszłym wieku, o obniżonej kondycji fizycznej i psychicznej oraz
4
zdolnościach intelektualnych. Wybór prac wykonywanych w ogrodzie jest bardzo
szeroki. Cechuje je różny poziom trudności, aktywizują różnorodne części
ciała, wymagają wysiłku o zróżnicowanym natężeniu (większość prac ogrodniczych
to zadania o umiarkowanej intensywności). Można więc wybrać spośród
nich czynności atrakcyjne i korzystnie działające dla każdego seniora.
Terapia ogrodnicza (hortiterapia) to proces, w którym rośliny, prace
ogrodnicze oraz wrodzony związek człowieka z naturą wykorzystywane są jako
narzędzia działań terapeutycznych i rehabilitacyjnych. Może ona podnosić jakość
życia osób starszych, umożliwiając im rehabilitację w bezpiecznym i przyjaznym
otoczeniu roślin. Ogrody terapeutyczne powinny towarzyszyć wszystkim
placówkom opiekuńczym i terapeutycznym oferujących wsparcie osobom w podeszłym
wieku.
Ogrody terapeutyczne umożliwiają zarówno bierny, jak i aktywny kontakt
z naturą. Mogą być przestrzenią różnego typu działań terapeutycznych i rehabilitacyjnych,
umożliwiając realizację programów hortiterapii, jak i tradycyjnej rehabilitacji,
prowadzonej na świeżym powietrzu, w otoczeniu roślin. Przy ich
projektowaniu i urządzaniu należy pamiętać przede wszystkim o tym, że mają
one zapewniać: atrakcyjną przestrzeń wypoczynku i rehabilitacji w otoczeniu
zieleni; dostępność i łatwość przemieszczania się dla osób mających trudności
z poruszaniem się, zachowaniem równowagi, orientacją w terenie niewidomych
i niedowidzących (prosty układ ogrodu, odpowiednia szerokość ścieżek i drzwi,
rampy i podnośniki dla osób korzystających z wózków inwalidzkich i tzw. balkoników,
ścieżki w formie pętli dla osób z demencją); bezpieczeństwo (barierki,
poręcze, nawierzchnie z materiałów antypoślizgowych, bezpieczne dla użytkowników
rośliny); łatwy dostęp do roślin i możliwość wykonywania prac ogrodniczych
bez zbyt dużego obciążenia fizycznego (podwyższone zagony, wysokie
pojemniki, przesuwne stoły); przestrzeń do kontaktów towarzyskich, jak i od-
5
poczynku w samotności, zarówno na słońcu, jak i w cieniu. Warto też, poprzez
odpowiedni dobór roślin o atrakcyjnej kolorystyce, zapachu, fakturze i smaku,
zadbać o stworzenie w ogrodzie miejsc stymulujących zmysły użytkowników.
Projektując ogród przeznaczony dla starszych użytkowników, należy zapewnić im
bezpieczną, funkcjonalną i atrakcyjną przestrzeń, zarówno do biernego, jak i aktywnego
kontaktu z roślinami. Warto poznać na wstępie oczekiwania przyszłych
użytkowników dotyczące doboru roślin, a także wyposażenia ogrodu, by stał się
on miejscem lubianym przez nich i chętnie odwiedzanym.
Hortiterapia jako metoda wspomagająca terapię pacjentów
z chorobami neurodegeneracyjnymi
Barbara Bejtman
Zakład Opiekuńczo-Leczniczy w Krakowie
Pacjenci z zaburzeniami pamięci świeżej funkcjonują na różnym poziomie
w zależności od zaawansowania zmian neurodegeneracyjnych. Planując zajęcia
terapeutyczne, należy zwrócić uwagę na szereg czynników, tj. stopień zaawansowania
tych zmian, wiek pacjenta, sprawność intelektualną, poziom komunikacji,
kondycję fizyczną i psychiczną oraz dotychczasowe doświadczenia chorego. Należy
pamiętać, że przebieg choroby ma charakter dynamiczny i zmienia się
w czasie, co zmusza prowadzącego zajęcia do ciągłej weryfikacji założonych celów
i przyjętych metod działania. Specyfika grupy docelowej narzuca sztywne
reguły, które muszą być powtarzalne, aby zminimalizować lęk pacjenta i zagubienie
w otoczeniu. Wszelkie zmiany powinny być wprowadzane bardzo ostroż-
nie i przy całkowitej aprobacie ze strony podopiecznego. Bardzo duży nacisk
należy położyć na przekaz informacji, prostotę wypowiedzi, powtarzalność i jasno
stawiane cele, które należy przypominać kilkakrotnie w trakcie wykonywanej
pracy.
Najistotniejszym celem terapii jest motywowanie do podjęcia aktywności,
usprawnianie procesów poznawczych, dostarczanie pozytywnych wrażeń,
zmniejszanie poczucia lęku i niepokoju. Efekt pracy nie jest najistotniejszy –
ważniejsze jest podejmowanie działania. Rezultat wykonanej pracy jest niejako
efektem ubocznym prowadzonych działań. Największy nacisk należy położyć na
odczuwanie, zapamiętywanie i doświadczanie. Istotnymi celami, jakie można
zrealizować, prowadząc zajęcia w ogrodzie sensorycznym, są wyciszenie pacjen-
7
tów pobudzonych psychoruchowo oraz złagodzenie napięć związanych z pobytem
w Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym. Zapewniając aktywny wypoczynek,
prace ogrodnicze i kontakt z naturą usprawniamy wszystkie sfery funkcjonowania
człowieka (poznawczą, emocjonalną, fizyczną i społeczną).
Grupy pacjentów nie powinny być zbyt liczne. Należy uwzględniać potrzebę
wsparcia terapeuty przez wykwalifikowanych opiekunów. Osoby te powinny
być dobrze znane pacjentom. Chory otoczony osobami, które zna i którym ufa,
chętniej podejmuje nowe wyzwania i lepiej sobie radzi w nowych sytuacjach.
Pracując z osobami z dużymi deficytami poznawczymi, należy szczególnie zadbać
o ich bezpieczeństwo. Wszelkie narzędzia ogrodnicze, środki ochrony ro-
ślin, materiały roślinne i techniczne powinny być odpowiednio zabezpieczone
i wydawane pacjentom pod ścisłym nadzorem opiekunów. Dobrze jest prowadzić
zajęcia w grupach łączonych, w których osoby z chorobami neurodegeneracyjnymi
pracują w parach z osobami nieprzejawiającymi takich zaburzeń.
Poziom zajęć powinien być jednak dostosowany do poziomu intelektualnego
i psychofizycznego wszystkich uczestników. Dlatego warto dzielić pacjentów na
mniejsze zespoły i wyznaczać chorym działania dostosowane do ich aktualnych
możliwości. Aktywny udział w zajęciach ogrodniczych pozwala pacjentom utrzymać,
a nawet podnieść poziom sprawności i samodzielności.
Głównymi metodami są zajęcia czynne związane z pracą w ogrodzie
(tj. wysiew, sadzenie, pielęgnacja, nawożenie, przesadzanie, podlewanie, przycinanie
roślin oraz wszelkie prace ogrodnicze związane z planowanymi działaniami),
warsztaty florystyczne, eco-ogrodnictwo i stymulacja zmysłów (drabiny
sensoryczne, ściana sensoryczna, tabliczki sensoryczne). Pozostałe metody
i techniki stanowią jedynie uzupełnienie i uatrakcyjnienie proponowanej terapii
oraz zapewniają zajęcie w czasie kiedy wyjście do ogrodu nie jest możliwe. Są to
pokazy i prezentacje multimedialne, gry dydaktyczne, ćwiczenia wspomagające
8
szybkość psychomotoryczną i ćwiczenia pamięci, które są tematycznie związane
z zajęciami ogrodniczymi i stanowią uzupełnienie prac manualnych. Ponadto zajęcia
powinny być prowadzone w sposób interdyscyplinarny (łączenie hortiterapii
z innymi metodami terapeutycznymi, np. pracami manualnymi, biblioterapią,
rękodzielnictwem). Powoduje to uatrakcyjnienie procesu terapeutycznego,
zwiększa kreatywność i zaangażowanie pacjentów oraz uwzględnia indywidualne
zainteresowania poszczególnych uczestników terapii. Hortiterapia stwarza
pacjentom możliwość kreowania własnej przestrzeni, czyni pacjentów współodpowiedzialnymi
za miejsce, w którym się znajdują, pozwala na lepszą adaptację
i kompensację zaburzonych funkcji.
A co najistotniejsze wspomaga tradycyjne
formy leczenia, jest zatem integralną częścią procesu terapeutycznego.
Partytura emocji – autorski program hortiterapeutyczny
Aleksandra Walkowicz .
Warsztaty Terapii Zajęciowej przy Stowarzyszeniu „Bądź z nami” w Będzinie .
W pracowni przyrodniczo-ogrodniczej utworzonej w Warsztatach Terapii
Zajęciowej przy Stowarzyszeniu „Bądź z nami” w Będzinie stosowane są działania
hortiterapeutyczne dla osób z niepełnosprawnością intelektualną. Zajęcia
obejmują autorską metodę Partytura emocji (PE) przy wykorzystaniu Klucza
partytury emocji (KPE), który jest matrycą postępowania w pracy terapeutycznej,
pedagogicznej, czy artystycznej. Nazwa metody została zaczerpnięta z muzyki,
w której partytura służy do zapisu muzyki. Metoda Partytura emocji jest
stosowana do opracowań analizy statystycznej, badań ilościowych i jakościowych.
Metodą tą można badać indywidualne przypadki oraz postawione hipotezy
badawcze, a także prowadzić badania całej grupy terapeutycznej
w określonym czasie i przestrzeni. Działania hortiterapeutyczne ukierunkowane
są na uczestników z niepełnosprawnością intelektualną.
W pracy terapeutycznej tą metodą tworzone jest nastawienie emocjonalne,
czyli wykorzystywany pewien potencjał emocjonalny uczestników dla okre-
ślonego zdarzenia w określonym czasie. Metoda PE jest porównywana do
przepisu, w którym niezbędne są składniki i ich proporcje, aby zastosowane
wraz z podjętymi działaniami dały pożądany efekt. To pewnego rodzaju schemat
działania i uniwersalnego języka przekazu z wykorzystaniem zmysłów – wszystkich
lub wybranych i mediów przy użyciu różnorodnych technik, terapii, które są
ukierunkowane na odbiorcę. Poprzez swój wpływ i działanie powodują one jednoznaczny
odbiór emocjonalny, z założenia pozytywny o pozytywnej amplitudzie.
Obserwowalne zmiany są mierzalne i można je opisać na wykresie
10
współrzędnych, wyznaczając krzywą zmian – w odpowiednim czasie i przy odpowiednich
przesłankach i wskaźnikach. PE może ulegać modyfikacji w swojej dynamice.
Klucz partytury emocji jest to zestaw dostępnych narzędzi pracy (także
tych nowych, które dopiero się pojawią) Narzędziami takimi mogą być np. czasopisma
o tematyce ogrodniczej, kwiaty, owoce, trawy, szkła powiększające, lornetki,
mikroskop, najnowsze media – Internet, spotkania z ogrodnikami,
rozmowy, refleksje, pytania, piktogramy, foldery, filmy, słuchowiska, prace port
folio, prace rękodzielnicze inspirowane naturą, doświadczenie arteterapeutyczne,
wyjazdowe warsztaty ekologiczne, wycieczki itp. Każdy terapeuta stwarza
swój indywidualny KPE, dopasowując go do potencjału i ograniczeń odbiorcy.
Postępując według KPE, układa się schemat działań emocjonalnych,
uwzględniając preferencje sensoryczne, odbiorców w czasie, miejscu i przestrzeni
od terapeuty do odbiorcy w sprzężeniu zwrotnym. Terapeuta powinien starać
się odrzucić negatywne emocje na czas zdarzenia terapeutycznego, usunąć wewnętrzne
blokady uczestnika, takie jak opór, złość, niechęć, strach, obawa itp.,
a po zdarzeniu terapeutycznym uzyskać pozytywne emocje. Są to działania oko-
łopartyturowe.
W pracy stosowane jest koło terapeutyczne, na którym obserwuje się
zmiany w procesie terapeutycznym w relacjach terapeuta – uczestnik, natura –
uczestnik. Postępując według KPE, dopasowuje się odpowiednie media oraz ję-
zyk (werbalny lub wizualny) w określonym czasie, miejscu i przestrzeni od
nadawcy do odbiorcy. Nazywany jest on Uniwersalnym językiem partytury emocji.
Metodę PE zazwyczaj tworzy ok 60–70% czynności przygotowawczych,
a 40% to już właściwe działania. Podczas konstruowania KPE należy pamiętać
o nieprzekraczalnych barierach, tj. etyce, zachowaniu godności osobistej uczestników,
ich podmiotowości oraz indywidualnych ograniczeniach. Działania po-
11
winny być niedyrektywne, na zasadzie partnerstwa i współpracy wspierane konsultacjami
z psychologiem i fizjoterapeutą, z wykorzystaniem wiedzy z zakresu
pedagogiki specjalnej oraz konsultacji specjalistów ogrodnictwa. Podczas konstruowania
KPE należy wyznaczyć cele oraz pola działań terapeutycznych, a tak-
że współpracę z zespołem, z zastosowaniem diagnozy wstępnej, prowadzenia
dokumentacji i ewaluacji badań. Ważne jest także pole oczekiwań oraz zaplecze
ogrodnicze z profesjonalną wiedzą ogrodniczą. Każde działanie hortiterapeutyczne
to poszukiwanie i znalezienie odpowiedniej ścieżki do uczestnika (odbiorcy),
to także torowanie drogi do lepszych efektów i aktywności w innych
obszarach życia osoby niepełnosprawnej intelektualnie.
Zastosowanie i wykorzystanie metody Partytury emocji jest uniwersalne,
tak samo jak konstruowanie odpowiedniego Klucza partytury emocji podczas
badań i obserwacji zmian zachodzących w uczestnikach niepełnosprawnych intelektualnie
(metoda znajduje zastosowanie nie tylko dla osób niepełnosprawnych)
i pozostawia pole do dyskusji w obszarze nauk interdyscyplinarnych,
poszukując paradygmatu emocji, w ujęciu arteterapeutycznym psychologicznym,
filozoficznym, społeczno-kulturowym, prozdrowotnym i w innych.
Podając przykład pracy terapeutycznej metodą Partytury emocji, można
podać następujący schemat działania:
– rozpoznanie grupy badawczej, postawienie diagnozy wstępnej oraz potencjału
i ograniczeń,
– współpracę ze specjalistami z zespołu,
– wzbudzenie ciekawości poznawczej o naturze, przyrodzie o podstawowych potrzebach
roślin warunkach i zasadach ich pielęgnacji ich u uczestników (nastawienie
emocjonalne w sprzężeniu zwrotnym),
– wyznaczenie celów (może to być np.; założenie pola oczekiwań terapeuty odnośnie
do np.; aktywności prawej dłoni uczestnika z przykurczem, lub działania
12
powodujące zwiększenie koncentracji podczas plewienia „swojego odcinka pracy„
lub wreszcie rozbudzenie aktywności prakseologicznej podczas procesu terapeutycznego
dążącego do aktywizacji zawodowej uczestników. Wyznaczone
cele będą uwarunkowane indywidualnym podejściem.
Konstruowanie KPE to kolejny krok w założeniach PE. W tym miejscu terapeuta
dopasowuje media z których będzie korzystał podczas procesu terapeutycznego
(tworzony jest swoisty przepis ) oraz dopasowuje język (werbalny lub
wizualny). Wykorzystane media są narzędziami, które wykorzystuje w procesie
terapeutycznym (np. podczas uruchamiania kończyny z przykurczem, terapeuta
może zastosować pobudzenie receptorów zmysłu zapachu poprzez stymulację
silnym aromatem ziół lub w innym przypadku będzie codziennie z wielką cierpliwością
zachęcał do ruchu chwytnego, może narzędzia ogrodniczego, albo kwiatu
lub wzbudzając zainteresowanie podczas pokazu, prezentacji – pozwoli na
penetrację dłonią i palcami grudek ziemi (stymulacja receptorów zmysłu dotyku,
pozwoli na poznanie faktury ziemi, jej temperatury. Natomiast innymi zmysłami
uczestnik pozna kolor, zapach i czasami nawet smak badanego materiału.
Powodowany ciekawością poznawczą, wyzwala w sobie pewne emocje (nie zawsze
są one pozytywne) i to od terapeuty zależy aby poprzez swoje działania
odnaleźć ścieżkę do „przebudowania emocji negatywnych”, pokonać te emocje
i zastąpić je pozytywnymi odczuciami. Innym przykładem może być zastosowanie
języka pozawerbalnego, wykorzystywanego (np. w arteterapii) do komunikacji
z uczestnikiem z ograniczeniem. Przykładem może być zachęcenie uczestnika
z Zespołem Downa do wykonania z terapeutą tabliczki z nazwą rośliny, którą następnie
uczestnik odszukuje na rabatach kwiatowych. Silne poczucie sprawstwa,
zarówno podczas wykonania tabliczki, jak i samodzielnego dopasowania do ro-
śliny potrafiło zamienić niechęć do pracy w ogrodzie lub poczucie ograniczenia
werbalnego w pozytywne emocje, manifestujące się uśmiechem, radością lub
13
szczerym okrzykiem zadowolenia. Wszystkie obserwowalne zmiany z kolei moż-
na zbadać, poddać ewaluacji oraz wyciągnąć wnioski ze swojej praktyki w dzia-
łaniu.
Kwiaty w zajęciach sensorycznych dla dzieci w wieku 7 lat
Joanna Bastek1
, Beata Płoszaj-Witkowska2
1
Katedra Hodowli Roślin i Nasiennictwa
2
Katedra Ogrodnictwa
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Od ponad 40 lat można spotkać się z integracją sensoryczną i jej zaburzeniami.
Prekursorką w tej dziedzinie stała się dr Ayres, która przedstawiła zaburzenia
integracji sensorycznej jako wpływ na postępowanie i rozwój dziecka.
Podczas zajęć terapeutycznych nacisk jest kładziony na polepszenie jakości przesyłania
informacji sensorycznej.
W obecnych czasach dzieci przyzwyczaiły się do korzystania z komputerów,
telefonów komórkowych czy tabletów. Rodzice mają wpływ na zainteresowania
dzieci, które później przyczyniają się ich rozwoju. Zaburzenia sensoryczne
występują w różnym wieku i znajdują swoje odzwierciedlenie w sukcesach
szkolnych. Istotne jest to, że wiele ludzi zdaje sobie sprawę z istotności prawidłowego
rozwoju dziecka i potrafią w odpowiednim momencie zareagować na
pojawiające się problemy. Zajęcia sensoryczne opierają się na prawidłowym rozwoju
bodźców znajdujących się w naszym otoczeniu. Wyróżnia się tu takie zmysły
jak: wzrok, dotyk, smak, słuch i węch. Równowaga oraz czucie głębokie
należące do zmysłów wewnętrznych mają bardzo duży wpływ na rozwój dziecka.
Zajęcia sensoryczne z wykorzystaniem kwiatów mogą być przeprowadzane
na świeżym powietrzu. Przed rozpoczęciem zajęć istotne jest przygotowanie
spersonalizowanego programu ćwiczeń, pamiętając przy tym, aby były one dobrane
do umiejętności i potrzeb dziecka.
15
Celem przeprowadzonych zajęć było zaprezentowanie dzieciom możliwo-
ści zabawy oraz stymulacji zmysłów wzroku, dotyku i słuchu z wykorzystaniem
kwiatów.
Cykliczne zajęcia odbyły się w Katedrze Ogrodnictwa Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego
w Olsztynie. Uczestnikami zajęć były dzieci ze szkoły podstawowej.
Miały one okazję zapoznać się z roślinami ozdobnymi –
doniczkowymi, gruntowymi jednorocznymi, dwuletnimi, bylinami, a także
z drzewami i krzewami. Dzieci poznały budowę morfologiczną, strukturę kwiatów
oraz ich przydatności w przydomowym ogrodzie. Podczas zajęć zachęcano
uczniów do dotykania roślin ze względu na ich różnorodność struktury (chropowatość,
gładkość, szorstkość itp.). Po zakończeniu zajęć przeprowadzono ankietę.
Na podstawie obserwacji prowadzonych podczas zajęć sensorycznych
i wyników ankiety można stwierdzić, że u dzieci zaobserwowano zaburzenia
układu dotykowego, proprioceptywnego, przedsionkowego. Dzieci są wrażliwe
na piękno, lubią kwiaty, które uprawiają w domach lub mieszkaniach, a kwiaty
kojarzą się im z zapachem.
Warsztaty ogrodnicze drogą do samodzielności
Aneta Jabłońska
ogrodleczy.pl
Sześcioosobowa grupa dorosłych osób niepełnosprawnych (troje z zaburzeniami
ze spektrum autyzmu, dwoje z porażeniem dziecięcym w tym jeden
poruszający się na wózku oraz jeden z zespołem Downa), niespełna pół roku
temu podjęła trud stworzenia pracowni ogrodniczej. Działa ona na Warsztatach
Terapii Zajęciowej w Olsztynie przy Stowarzyszeniu Wyjątkowe Serce.
Od samego początku grupa podeszła bardzo entuzjastycznie do zadania.
Starali się wykonywać wszystkie powierzone im obowiązki, chociaż dla większo-
ści były one zupełną nowością. Uczestniczyli czynnie w pracach ogrodniczych na
terenie placówki, jak również w zajęciach na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim,
z którym to Warsztaty nawiązały współpracę.
Chociaż sama pracownia działa dopiero pół roku, Uczestnicy nauczyli się
bardzo wiele. Mieli szansę m.in. stać się twórcami najbliższego otoczenia, co dla
osób niepełnosprawnych umysłowo jest niezwykle ważne, mieli poczucie sprawczości
swojego działania. Uczyli się systematyczności, odpowiedzialności, ale
przede wszystkim nabywali umiejętności, które mogą wykorzystać w życiu. Rewalidacyjny
charakter tych działań jest niezwykle istotny.
Uprawa roślin na stołach i podwyższonych zagonach
Gabriela Wiśniewska
ogrodleczy.pl
Istotą hortiterapii jest kontakt z roślinami. Ich różnorodny zapach, smak
oraz faktura są głównymi bodźcami pobudzającymi zmysły człowieka. Osoby
starsze oraz niepełnosprawne ruchowo nie mogą swobodnie uprawiać i pielę-
gnować roślin w gruncie. Specjalnie dostosowana mała architektura w ogrodach
terapeutycznych sprawia, że wszelkie trudności ruchowe nie stanowią bariery
dla uczestników zajęć hortiterapeutycznych. Dzięki zastosowaniu uprawy na sto-
łach oraz podwyższonych zagonach jest możliwy bezpośredni kontakt z uprawianymi
roślinami oraz podłożem. Niepełnosprawność ruchowa nie staje się
powodem frustracji, zebrane plony i samodzielnie uzyskane piękne kwiaty dają
satysfakcję. Prace pielęgnacyjne takie jak podlewanie, przycinanie, usuwanie
chwastów uczą odpowiedzialności i systematyczności. Uczestnik terapii ogrodniczej
w praktyce ma możliwość zapoznania się z ogrodnictwem i zwiększyć swoją
wiedzę w tym zakresie. Wykonywanie czynności, które wcześniej nie były możliwe,
dodają pewność siebie. Stosując uprawę na podwyższonych zagonach oraz
stołach hortiterapia staje się jeszcze ciekawsza oraz bardziej efektywna jako metoda
wspierająca leczenie. Dodatkowo stoły i zagony stanowią ważny walor estetyczny
oraz dekoracyjny w przestrzeni ogrodu, a zebrane plony pochodzą
z nieskażonego podłoża, co jest istotne zwłaszcza w uprawach prowadzonych na
terenie miast.
Podwyższone zagony (rabaty) to skrzynie bez dna wypełnione podłożem.
Do ich konstrukcji można zastosować drewno, cegły, beton, metal, naturalny kamień
oraz tworzywa sztuczne. Wielkość rabat powinna być dostosowana do po-
18
trzeb i możliwości użytkowników. Wyróżnia się trzy podstawowe typy podwyż-
szonych zagonów o wysokości 15–30 cm, 40–50 cm i 75–90 cm oraz stoły uprawowe.
Szerokość podwyższonych zagonów przy dostępie z jednej strony nie
powinna przekraczać 60 cm, a przy dostępie z dwóch stron 120 cm. Można tak-
że zastosować różnego rodzaju pojemniki, np. wysokie donice, beczki, wiadra.
Rośliny do uprawy wybiera się na podstawie wielkości i wysokości danego zagonu.
Należy pamiętać aby rośliny niższe sadzić z brzegu a wyższe dalej od krawę-
dzi. Zaletą podwyższonych rabat jest wolniejsze przesychanie podłoża niż na
stołach. Trudniej jest utrzymać odpowiednią wilgoć dla upraw prowadzonych na
stołach.
Zagony o wysokości 15–30 cm mają najmniej skomplikowaną konstrukcję.
Jest to z reguły prostokątna rama wykonana z desek. Dzięki wyniesieniu ponad
poziom gruntu uprawa roślin jest łatwiejsza. Prace nie wymagają dużego schylania
się, co odciąża kręgosłup. Na niskich zagonach można prowadzić uprawę wysokich
warzyw wymagających palikowania np. pomidory. Rabaty o wysokości
40–50 cm są przeznaczone dla osób, które muszą zachować pozycję siedzącą
przy pielęgnacji roślin. Brzeg ramy powinien być szeroki na 25–45 cm tworząc
miejsce siedzące na całej długości lub na fragmencie zagonu tak, aby zapewnić
dostęp do uprawianych roślin. Trzeci rodzaj podwyższonych zagonów o wysoko-
ści od 75 do 90 cm służy do pielęgnacji roślin w pozycji stojącej.
Stoły uprawne przeznaczone są dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich.
Ich minimalna wysokość wynosi 85 cm, a maksymalna 94 cm. Długość
stołu nie powinna przekraczać 4 metrów a szerokość przy dostępie z dwóch
stron 120 cm. Minimalna miąższość podłoża stanowi 15 cm. Stoły uprawne
mogą mieć różny kształt w przekroju (prostokątny, lejkowaty, z użyciem specjalnej
formy dopasowanej kształtem do osoby siedzącej na wózku). Konstrukcja
stołu powinna umożliwiać maksymalne zbliżenie do uprawianych roślin przy za-
19
chowaniu swobody ruchów. Stoły mogą być przymocowane na stałe do gruntu
lub przesuwne.
Przy projektowaniu kilku podwyższonych zagonów oraz stołów w ogrodach
terapeutycznych należy pamiętać o odpowiedniej rozstawie i utwardzonej,
antypoślizgowej nawierzchni. Odległość między stołami powinna zapewnić swobodne
manewry wózkiem, czyli wynosić 160 – 200 cm. Warto zadbać o zacienienie
zagonów na czas trwania zajęć terapeutycznych.
Do upraw na podwyższonych zagonach i stołach nadaje się bardzo wiele
gatunków i odmian roślin. Mogą to być rośliny ozdobne i użytkowe. Przy ich doborze
należy wziąć pod uwagę przede wszystkim predyspozycje i potrzeby osoby,
która będzie się zajmowała uprawą i pielęgnacją. Ważnym czynnikiem jest
miąższość podłoża. Na stołach uprawnych będzie ona znacznie mniejsza niż
w wysokich zagonach. W hortiterapii zaleca się stosowanie ziół o intensywnym
zapachu i różnej fakturze, które pobudzają zmysły, sezonowe kwiaty jednoroczne,
służące następnie do układania bukietów oraz warzywa i rośliny jagodowe,
przeznaczone do przygotowania potraw lub przetworów na kolejnych hortiterapeutycznych
zajęciach.
Podwyższone zagony i stoły są stałymi elementami w ogrodach terapeutycznych
innych krajów. Coraz częściej są stosowane również w Polsce, jednak
nadal mało powszechne i trudno dostępne.
Terapia w ogrodzie zimowym
przy Zakładzie Pielęgnacyjno-Opiekuńczym im. Ks. J. Popiełuszki w Toruniu
Mariusz Warachim
Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy im. Ks. J. Popiełuszki w Toruniu
W latach 2015–2016 Stowarzyszenie na rzecz Pomocy Przewlekle Chorym
„Chronica” we współpracy z ZPO w Toruniu zrealizowało trwający 13 miesięcy
program finansowany ze środków PFRON pt. „Szansa na powrót” – interdyscyplinarna
terapia pacjentów z dysfunkcjami mózgu o różnej etiologii.
Uczestnikami programu było 12 pacjentów z województwa kujawskopomorskiego,
pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, obojga płci, którzy nie
ukończyli 80 roku życia oraz mieli zdiagnozowaną dysfunkcję mózgu (choroba
naczyniowa mózgu, uraz mózgu, choroba infekcyjna układu nerwowego, zespół
otępienny i inne), skutkującą zaburzeniami funkcji poznawczych i narządu ruchu.
Celem projektu było umożliwienie powrotu do życia społecznego osób
niepełnosprawnych, niezdolnych do samodzielnej egzystencji wskutek uszkodzenia
mózgu o różnej etiologii, natomiast cele szczegółowe to przywrócenie
maksymalnie możliwej do osiągnięcia sprawności psychofizycznej, wypracowanie
mechanizmów kompensacyjnych i zapobieganie skutkom choroby.
Oprócz terapii standardowych, tj. zajęć z psychologiem klinicznym i neurologopedą
oraz z fizjoterapii i terapii zajęciowej, pacjenci mieli możliwość
uczestniczenia w zajęciach kynoterapii i hortiterapii.
Zajęcia hortiterapii prowadzone były w Terapeutycznym Ogrodzie Zimowym
– pierwszym tego typu obiekcie w Polsce, który spełnia wymogi prawidło-
21
wej opieki nad osobami przewlekle chorymi i jest przygotowany do uprawy ro-
ślin.
Podczas zajęć w ogrodzie pacjenci mogli korzystać z jego naturalnych zasobów,
pielęgnować rośliny tam rosnące, co pozwoliło im doświadczać pozytywnych
efektów swojej pracy oraz nabyć nowe umiejętności z zakresu
ogrodnictwa. Spotkania w grupach sprzyjały wytworzeniu się więzi między chorymi,
co ułatwia wsparcie w trudnych chwilach i akceptację sytuacji, w której się
znaleźli.
Rehabilitacja dziecka o obniżonym napięciu mięśniowym w ogrodzie
Beata Płoszaj-Witkowska1
, Tomasz Makowski2
1 Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
2 Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy im. Stanisława Popowskiego w Olsztynie .
Zespół dziecka wiotkiego (flopy infant) to obniżone napięcie mięśniowe
(hipotonia). Hipotonia oznacza zmniejszony opór na ruchy bierne kończyn z czę-
sto występującym zwiększonym zakresem ruchów w stawach. Na tego typu problemy
narażone są dzieci urodzone przedwcześnie, z niską wagą urodzeniową
i takie, które podczas porodu były niedotlenione lub długo utrzymywała się
u nich żółtaczka. Dziecko z obniżonym napięciem mięśniowym wymaga współ-
pracy wielu specjalistów, takich jak: neonatolog, neurolog, okulista, genetyk,
specjalista chorób metabolicznych oraz ortopeda.
Dziecko z wiotkością mięśniową charakteryzuje się małą aktywnością ruchową,
dużo śpi, ma słabe ruchy oddechowe, cichy głos, otwarte usta, trudności
z gryzieniem, wady wymowy, przeprosty w stawach kolanowych i łokciowych,
różnorodność jego ruchów jest uboga, również nie wykazuje chęci obserwowania
świata i czerpania z niego doświadczeń.
Rehabilitacja dziecka przy obniżonym napięciu mięśniowym prowadzana
jest już w wieku niemowlęcym. Odpowiednia rehabilitacja może u dziecka wykształcić
prawidłowe nawyki ruchowe. Do rehabilitacji wykorzystuje się metodę
Vojty oraz NDT Bobath (Neuro Development Treatment). Odpowiednio dobrane
ćwiczenia nauczą mięśnie prawidłowego ułożenia i funkcjonowania oraz utrwalą
właściwe wzorce ruchowe.
Terapia ogrodnicza wykorzystująca ogród i rosnące w nim rośliny może
przyczynić się do uzyskania niesamowitych rezultatów podczas rehabilitacji
23
dziecka z wiotkością mięśniową. Zastosowanie w rehabilitacji roślin, jak i również
samego otoczenia ogrodu może zachęcić dziecko o małej aktywności ruchowej
do poznawania otaczającego świata oraz motywować do ruchu.
Wykorzystując rośliny, możemy uruchomić w jednym czasie pięć zmysłów, które
przyczynią się do stymulacji sensorycznej dziecka. Stymulację sensoryczną za
pomocą roślin można rozpocząć już w 6 miesiącu życia. Elementy małej architektury
ogrodowej (altana, posąg, wodotrysk, fontanna, ogrodzenie) i użytkowe
(mikado, piaskownica, huśtawka, trzepak, ławki) są przydatne w codziennej rehabilitacji.
Dziecko przebywając w ogrodzie, może wykonywać ćwiczenia, które
poprawią koordynację ciała, motorykę, wzmocnią mięśnie, wyostrzą zmysły, ale
również pomogą rozwijać wyobraźnię i zaszczepić radość z przebywania na
świeżym powietrzu.
Efekty rocznego programu hortiterapeutycznego
zrealizowanego na oddziale psychiatrycznym
Mirosława Cylkowska-Nowak
Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
Co roku do szpitali psychiatrycznych w Polsce przyjmowanych jest około
1,5 mln osób. W latach 1990–2004 odnotowano największy – o 900 tys. –
wzrost hospitalizacji takich pacjentów. Obecnie tendencja ta uległa obniżeniu,
jednak Komitet Badań nad Zagrożeniami Polskiej Akademii Nauk (PAN, 13 paź-
dziernika 2010 roku) informuje, że choroby psychiczne zaczynają dotyczyć w coraz
większym stopniu populacji wieku rozwojowego. Około 10% z 9-milionów
dzieci i młodzieży w wieku 0–18 lat wymaga aktualnie opieki psychiatrycznej
i psychologicznej. Dzieci i młodzież z chorobami psychicznymi wejdą następnie
w wiek dorosły i będą wymagać wsparcia terapeutycznego. Chorobami psychicznymi
najczęściej występującymi w Polsce są depresja i schizofrenia. Zapadalność
na depresję wynosi około 2% populacji polskiej, a na schizofrenię nieco
ponad 1%. Część spośród tych osób po leczeniu szpitalnym ma ograniczone
możliwości powrotu do środowiska życia, do pracy i innych aktywności.
Obok osób chorych psychicznie w oddziałach psychiatrycznych przebywają
też często osoby niepełnosprawne intelektualnie oraz osoby starsze. Wskaź-
nik rozpowszechnienia oligofrenii wśród dzieci i młodzieży wynosi 2–3%,
a w populacji dorosłych – 1%. Są to dane niepełne z uwagi na brak precyzyjnych
narzędzi pomiaru (Kijak, Niepełnosprawność intelektualna. Między diagnozą
a działaniem, 2013). Z kolei według prognoz w 2060 roku Polska będzie prawdopodobnie
najstarszym krajem Europy – osoby po ukończonym 65 roku życia
mają wówczas stanowić w naszym kraju 36% populacji ogólnej. Aktualnie grupa
25
ta stanowi w Polsce nieco ponad 13% populacji (Eurostat, 2008, Proportion of
population aged 65 and over, Eurostat, 2008, Proportion of population aged 65
and over, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&
plugin=1&language=en&pcode=tps00028). Jedną z przyczyn niepełnosprawno-
ści w wieku starszym stanowią schorzenia neurologiczne oraz choroby psychiczne,
co będzie wymagało leczenia w oddziałach psychiatrycznych.
Scharakteryzowane grupy pacjentów przebywając w oddziałach psychiatrycznych,
potrzebują – obok konwencjonalnego leczenia medycznego – terapii
i opieki holistycznej, obejmującej wszystkie możliwe problemy zarówno zdrowotne,
jak i pozazdrowotne (np. alienacja społeczna, bezradność, problemy
ekonomiczne, ubóstwo, niezdolność do podejmowania życiowych zajęć). Tylko
terapia i opieka całościowa może przyczynić się do utrzymania sprawności funkcjonalnej
oraz poprawy jakości życia. Jedną z jej płaszczyzn stanowi terapia zaję-
ciowa, a w jej ramach może być realizowana hortiterapia.
W Oddziale Opiekuńczo-Leczniczym Psychiatrycznym w Owińskach, będą-
cym Filią Zakładu Opiekuńczo-Leczniczego i Rehabilitacji Medycznej w Poznaniu
przy ul. Mogileńskiej 42 od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 roku był realizowany
program hortiterapeutyczny.
Program obejmował działania hortiterapeutyczne połączone z elementami
terapii przez malarstwo, grafikę, rzeźbę i fotografię – prowadzonych w oparciu
o naturalne warunki ogrodu, wykorzystujące naturę wraz z poszczególnymi
zasobami dla wywołania zrytmizowania życia uczestników z wykorzystaniem cykliczności
procesów sprzężonych z porami roku. W programie wzięło udział
19 pacjentów. Terapia była prowadzona w każdą środę. Między spotkaniami niektórzy
spośród pacjentów podejmowali dobrowolne, indywidualne działania.
Program, jak i badanie zostały sfinansowane ze środków Mechanizmu Finansowego
Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu
26
Finansowego 2009–2014 w ramach Programu Operacyjnego PL07 „Poprawa
i lepsze dostosowanie ochrony zdrowia do trendów demograficzno-epidemiologicznych”.
